Półki w księgarniach uginają się dziś od książek, które obiecują, że będziemy bardziej produktywni, pewni siebie, zmotywowani, szczęśliwi i – oczywiście – staniemy się „najlepszą wersją siebie”. I być może właśnie dlatego coraz ostrożniej podchodzę do pojęcia rozwoju osobistego.
Bo rozwój nie zawsze oznacza, że trzeba coś w sobie poprawić.
Nie zawsze trzeba być bardziej zdyscyplinowanym, bardziej skutecznym, bardziej odpornym i jeszcze lepiej zarządzać każdą minutą swojego życia. Czasem rozwój zaczyna się dokładnie w przeciwnym miejscu – od lepszego rozumienia siebie, swoich emocji, przekonań, schematów, relacji i tego, dlaczego w określonych sytuacjach zachowujemy się właśnie tak, a nie inaczej.
Dlatego książki rozwojowe, które cenię najbardziej, nie mówią: „zrób te pięć rzeczy, a Twoje życie się zmieni”.
Raczej stawiają pytania.
Dlaczego tak trudno nam zmienić zdanie? Dlaczego boimy się porażek? Skąd bierze się nasza motywacja? Dlaczego powtarzamy zachowania, które nam nie służą? Jak emocje wpływają na nasze decyzje? Dlaczego dwie inteligentne osoby mogą patrzeć na dokładnie tę samą sytuację i widzieć ją zupełnie inaczej?
Wybrałam 10 książek o rozwoju osobistym i psychologii, po które moim zdaniem warto sięgnąć nie tylko wtedy, kiedy zawodowo pracuje się z ludźmi. To książki dla osób ciekawych człowieka – również tego człowieka, którego każdego ranka widzimy w lustrze.
Nie są to wyłącznie klasyczne poradniki. Część z nich opiera się na psychologii społecznej, terapii poznawczo-behawioralnej, terapii schematów czy terapii akceptacji i zaangażowania. Łączy je jedno: pomagają nie tyle „stać się lepszym”, ile lepiej rozumieć siebie i innych.
I nie, nie trzeba czytać ich wszystkich naraz. Być może jedna książka przeczytana w odpowiednim momencie da nam więcej niż dziesięć kolejnych odhaczonych tytułów.
1. Viktor E. Frankl – „Człowiek w poszukiwaniu sensu”
Zaczynam od książki, której trudno przypiąć prostą etykietę „rozwojowa”. I bardzo dobrze.
Viktor Frankl, psychiatra, neurolog i twórca logoterapii, pisze o jednym z najbardziej fundamentalnych ludzkich pytań: co sprawia, że człowiek chce żyć, działać i iść dalej nawet wtedy, gdy rzeczywistość jest daleka od tej, którą sam by sobie wybrał?
To nie jest książka o pozytywnym myśleniu. Frankl nie przekonuje, że wszystko zależy od naszego nastawienia i wystarczy „myśleć dobrze”. Jego perspektywa jest znacznie dojrzalsza.
Nie na wszystko mamy wpływ. Nie każdą sytuację możemy zmienić. Nie każdej straty możemy uniknąć.
Pozostaje jednak pytanie o to, jakie znaczenie nadamy temu, co nas spotyka i w jaki sposób na to odpowiemy.
W świecie rozwoju osobistego skoncentrowanym na celach, wynikach, produktywności i kolejnych osiągnięciach Frankl przypomina o czymś znacznie ważniejszym: człowiek potrzebuje nie tylko sukcesu. Potrzebuje również poczucia sensu.
Warto przeczytać, jeśli: interesuje Cię odporność psychiczna, motywacja, wartości, kryzys, poczucie sensu i psychologia człowieka w sytuacjach trudnych.
2. Carol S. Dweck – „Nowa psychologia sukcesu”
„Ja po prostu nie mam do tego talentu”.
„Nigdy nie byłam dobra z matematyki”.
„Nie nadaję się do wystąpień publicznych”.
„On już taki jest”.
Brzmi znajomo?
Carol Dweck pokazuje, jak ogromne znaczenie ma sposób, w jaki interpretujemy własne możliwości. Jej koncepcja fixed mindset i growth mindset, czyli nastawienia na trwałość i nastawienia na rozwój, weszła już na stałe do języka psychologii, edukacji i biznesu.
Najciekawsze nie jest jednak samo stwierdzenie, że „możemy się rozwijać”. Ważniejsze jest to, co robimy w momencie, kiedy przestaje nam wychodzić.
Czy porażkę traktujemy jako informację o tym, że czegoś jeszcze nie umiemy, czy jako dowód na to, że jesteśmy niewystarczająco dobrzy? Czy wysiłek oznacza dla nas możliwość rozwoju, czy raczej potwierdza myśl: „skoro muszę się tak starać, najwyraźniej nie mam talentu”?
To książka szczególnie ważna również dla rodziców, nauczycieli, trenerów i osób zarządzających ludźmi, bo sposób, w jaki chwalimy, oceniamy i reagujemy na błędy innych, naprawdę może mieć znaczenie dla ich późniejszego podejścia do wyzwań.
Warto przeczytać, jeśli: boisz się porażek, łatwo rezygnujesz, pracujesz z ludźmi albo chcesz lepiej rozumieć, jak przekonania o własnych możliwościach wpływają na nasze zachowanie.
3. Daniel Kahneman – „Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym”
To jedna z tych książek, po których człowiek zaczyna mieć trochę mniej zaufania do własnego przekonania:
„Przecież ja patrzę na to obiektywnie”.
Nie patrzymy.
Kahneman pokazuje, że nasze decyzje i oceny nie są wynikiem wyłącznie chłodnej, logicznej analizy. Umysł posługuje się uproszczeniami, heurystykami, automatycznymi skojarzeniami i przewidywalnymi błędami poznawczymi.
I dotyczy to każdego z nas.
Inteligencja, wykształcenie czy doświadczenie nie dają pełnej odporności na błędy myślenia. Możemy doskonale zauważać je u innych, jednocześnie pozostając ślepymi na własne. To jedna z najważniejszych rzeczy, jakie można wynieść z tej książki: świadomość własnej omylności.
Dla psychologa, coacha, lidera czy po prostu człowieka próbującego lepiej rozumieć innych jest to wiedza niezwykle cenna. Szczególnie w czasach, w których tak łatwo uznać, że skoro coś mocno czujemy i jesteśmy czegoś pewni, to zapewne mamy rację.
Warto przeczytać, jeśli: interesują Cię decyzje, intuicja, błędy poznawcze, ocena innych ludzi i mechanizmy stojące za naszym myśleniem.
4. Leon Windscheid – „Po co ci emocje. O przewadze płynącej z odczuwania”
Przez lata rozwój osobisty kojarzył się z „zarządzaniem emocjami”. Najlepiej tak skutecznym, żeby złość, smutek, lęk czy zazdrość nie przeszkadzały nam w realizowaniu celów.
Tylko że emocje nie są usterką, którą trzeba usunąć. Są informacją.
Leon Windscheid pokazuje emocje nie jako przeciwnika racjonalnego człowieka, ale jako integralną część naszego funkcjonowania. Zwraca uwagę między innymi na znaczenie umiejętności precyzyjnego rozpoznawania i nazywania tego, co czujemy.
I to jest ważniejsze, niż może się wydawać. „Źle się czuję” mówi niewiele. Czy jestem rozczarowana? Zawstydzona? Bezradna? Zazdrosna? Przestraszona? Przeciążona? A może czuję żal?
Im lepiej potrafimy rozpoznawać własne stany emocjonalne, tym większą mamy szansę odpowiednio na nie odpowiedzieć, zamiast reagować automatycznie. To dobra książka dla osób, które chcą wyjść poza prosty podział na emocje „dobre” i „złe” i spojrzeć na nie jako na część naszego systemu informacji o sobie i świecie.
Warto przeczytać, jeśli: interesuje Cię inteligencja emocjonalna, samoregulacja, relacje i lepsze rozumienie własnych reakcji.
5. Thomas Gilovich, Lee Ross – „Najmądrzejszy w pokoju”
Bardzo lubię książki, po których bardziej zaczynamy analizować siebie niż innych. Ta zdecydowanie do nich należy.
Gilovich i Ross, przedstawiciele psychologii społecznej, pokazują, jak bardzo nasze zachowanie zależy od sytuacji, kontekstu, sposobu interpretowania rzeczywistości i mechanizmów, których często nawet nie zauważamy.
Dlaczego warto ją przeczytać?
Bo mamy silną tendencję do tłumaczenia zachowania innych ich charakterem. Ktoś się spóźnia – jest nieodpowiedzialny. Nie odpisuje – ignoruje. Reaguje nerwowo – jest konfliktowy.
My natomiast, kiedy robimy dokładnie to samo, bez problemu znajdujemy kontekst: korki, zmęczenie, trudny dzień, nadmiar obowiązków.
Psychologia społeczna bardzo skutecznie pokazuje, jak łatwo mylimy naszą interpretację człowieka z prawdą o człowieku. I samo uświadomienie sobie tego potrafi zmienić sposób prowadzenia rozmów, konfliktów, pracy z klientem czy budowania relacji.
Warto przeczytać, jeśli: pracujesz z ludźmi, interesuje Cię komunikacja, wpływ społeczny, konflikty oraz to, dlaczego tak łatwo błędnie interpretujemy cudze zachowanie.
6. Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko – „Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych”
Dlaczego ktoś kolejny raz wybiera podobnego partnera, chociaż poprzednia relacja skończyła się źle?
Dlaczego osoba odnosząca sukcesy nadal czuje, że jest niewystarczająco dobra?
Dlaczego tak bardzo boimy się odrzucenia, że czasem sami wycofujemy się z relacji, zanim zrobi to druga osoba?
To książka oparta na koncepcjach, z których rozwinęła się terapia schematów. Young i Klosko opisują utrwalone pułapki psychologiczne, czyli sposoby przeżywania siebie, relacji i świata, których korzenie często sięgają wcześniejszych doświadczeń. Jej siłą jest pokazanie pewnej prawidłowości: czasami nie reagujemy wyłącznie na to, co dzieje się teraz.
Reagujemy również na znaczenie, jakie nasz umysł nadaje tej sytuacji na podstawie tego, czego nauczył się wcześniej. I nagle zachowanie, które wcześniej wydawało się „nieracjonalne”, zaczyna mieć swoją logikę.
To jedna z tych pozycji, które mogą pomóc nie tylko lepiej rozumieć innych, ale przede wszystkim zauważać własne powtarzające się schematy. Sama świadomość schematu oczywiście nie oznacza jeszcze jego zmiany, ale często jest pierwszym momentem, w którym zaczynamy dostrzegać, że to, co do tej pory wydawało nam się „po prostu mną”, może być pewnym wyuczonym sposobem reagowania.
Warto przeczytać, jeśli: interesują Cię schematy, relacje, samoocena, wpływ wcześniejszych doświadczeń oraz to, dlaczego mimo świadomości pewnych problemów czasami wciąż powtarzamy podobne zachowania.
7. Daniel H. Pink – „Drive. Kompletnie nowe spojrzenie na motywację”
„Jak się zmotywować?”
To jedno z najczęściej zadawanych pytań w rozwoju osobistym.
A może czasem jest źle postawione?
Daniel Pink pokazuje, że człowiek nie jest prostym mechanizmem, który można uruchomić odpowiednią nagrodą albo groźbą kary. Szczególnie w przypadku bardziej złożonych działań znaczenie mają potrzeby związane z autonomią, rozwijaniem kompetencji i poczuciem sensu.
To ciekawe również w kontekście pracy nad sobą. Czasem nie potrzebujemy kolejnego sposobu na zmuszenie się do działania.
Może warto najpierw zapytać: Czy to w ogóle jest mój cel?
Czy naprawdę chcę go osiągnąć, czy tylko uważam, że powinnam?
Czy widzę sens tego, co robię? Czy mam poczucie wpływu?
Czy rozwijam się, czy jedynie odhaczam kolejne zadania?
Motywacja wygląda zupełnie inaczej, kiedy przestajemy traktować człowieka jak projekt wymagający ciągłego dyscyplinowania.
Warto przeczytać, jeśli: zarządzasz ludźmi, uczysz, szkolisz, pracujesz coachingowo albo zastanawiasz się, dlaczego niektóre cele bardzo trudno Ci realizować.
8. James Clear – „Atomowe nawyki. Drobne zmiany, niezwykłe efekty”
To prawdopodobnie najbardziej klasycznie „rozwojowa” książka w tym zestawieniu. I mimo ogromnej popularności nadal uważam, że warto ją przeczytać. Clear zwraca uwagę na rzecz pozornie oczywistą: nasze życie znacznie częściej zmieniają powtarzalne zachowania niż pojedyncze wielkie decyzje.
Problem polega na tym, że zwykle koncentrujemy się przede wszystkim na rezultacie. „Chcę schudnąć”. „Chcę więcej czytać”. „Chcę regularnie ćwiczyć”. „Chcę napisać książkę”. Tymczasem między pragnieniem a efektem znajduje się jeszcze codzienność. A w niej środowisko, bodźce, automatyzmy, łatwość wykonania zachowania, nagroda i setki drobnych decyzji.
Szczególnie ciekawa jest perspektywa budowania nawyków wokół tożsamości. Zamiast wyłącznie pytać: „co chcę osiągnąć?”, można zastanowić się: „jaką osobą chcę być i jakie zachowania są z tym spójne?”.
To niewielka zmiana pytania, ale duża zmiana perspektywy.
Warto przy tym pamiętać, że nie każdą trudność w zmianie zachowania można sprowadzić do źle zbudowanego nawyku. Mimo to Clear bardzo dobrze pokazuje, dlaczego sama motywacja często nie wystarcza i jak ogromne znaczenie ma środowisko, w którym funkcjonujemy.
Warto przeczytać, jeśli: wiesz, co chciałabyś zmienić, ale masz problem z konsekwencją i przekładaniem planów na codzienne działanie.
9. Russ Harris – „Pułapka szczęścia. Jak przestać walczyć i zacząć żyć”
Ta książka bardzo dobrze pasuje do mojego rozumienia rozwoju osobistego, bo zaczyna się od zakwestionowania jednego z najpopularniejszych przekonań współczesnej kultury: że powinniśmy być szczęśliwi. A skoro nie jesteśmy, coś najwyraźniej robimy źle.
Russ Harris, opierając się na założeniach terapii akceptacji i zaangażowania – ACT, pokazuje zupełnie inną perspektywę. Celem życia nie musi być nieustanne eliminowanie trudnych emocji, przykrych myśli, lęku czy niepewności.
Bo jeśli całe swoje życie podporządkujemy temu, żeby nic trudnego nie czuć, paradoksalnie możemy bardzo mocno je ograniczyć. Możemy nie zabierać głosu, żeby nie poczuć wstydu. Nie podejmować wyzwań, żeby nie doświadczyć porażki. Nie wchodzić w bliskie relacje, żeby uniknąć zranienia.
Nie zmieniać pracy, żeby nie poczuć niepewności. I wtedy unikanie dyskomfortu zaczyna decydować o naszym życiu.
ACT proponuje coś innego: rozwijanie elastyczności psychologicznej – zdolności do zauważania własnych myśli i emocji bez konieczności podporządkowywania im każdego działania oraz wybierania zachowań zgodnych z tym, co jest dla nas naprawdę ważne.
Jednym z ważniejszych wątków tej książki są właśnie wartości.
Nie: „Jak sprawić, żeby zawsze czuć się dobrze?”, ale: „Jak chcę żyć, również wtedy, kiedy nie wszystko we mnie czuje się dobrze?” To ogromna różnica.
„Pułapka szczęścia” jest napisana przystępnym językiem, ale stoi za nią konkretne podejście psychologiczne. Dlatego warto po nią sięgnąć zarówno wtedy, kiedy interesuje nas psychologia, jak i wtedy, gdy zwyczajnie zauważamy, że nieustanna walka z własnymi myślami i emocjami zaczyna być bardziej wyczerpująca niż one same.
Warto przeczytać, jeśli: interesuje Cię ACT, akceptacja, wartości, elastyczność psychologiczna, radzenie sobie z trudnymi emocjami oraz życie zgodne ze sobą bez oczekiwania, że najpierw wszystko musi „ułożyć się w głowie”.
10. Jonathan Haidt – „Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka”
Na koniec książka, której nie nazwałabym typowym poradnikiem rozwoju osobistego. A jednak uważam, że rozwija jedną z najważniejszych kompetencji: zdolność wyjścia poza własny sposób patrzenia na świat.
Haidt zajmuje się psychologią moralności i pokazuje, dlaczego ludzie o różnych wartościach i przekonaniach mogą patrzeć na dokładnie tę samą sytuację, a mimo to dochodzić do zupełnie innych wniosków.
Nie dlatego, że jedna ze stron zawsze jest głupia, zła albo niedoinformowana. Nasze sądy moralne są mocno związane z intuicjami, emocjami, doświadczeniami, wartościami i przynależnością do grup. To ważna perspektywa szczególnie dzisiaj, kiedy dyskusje bardzo szybko zmieniają się w walkę o to, kto ma rację, a coraz rzadziej w próbę zrozumienia: dlaczego druga osoba widzi tę sytuację inaczej niż ja?
Nie musimy zgadzać się z drugim człowiekiem, żeby próbować go zrozumieć. Możemy również uznać, że ktoś się myli, a jednocześnie zachować ciekawość tego, jak doszedł do swoich przekonań. I być może właśnie to jest jedna z bardziej dojrzałych form rozwoju.
Warto przeczytać, jeśli: interesuje Cię psychologia społeczna, wartości, moralność, konflikty, polaryzacja i mechanizmy stojące za naszym przekonaniem o własnej racji.
Czy książki naprawdę nas zmieniają?
Mogłabym zakończyć ten tekst zdaniem: „Te 10 książek zmieni Twoje życie”.
Nie zrobię tego. Bo książki same w sobie rzadko zmieniają życie.
Możemy przeczytać wszystko o nawykach i nadal odkładać ważne rzeczy na później. Wiedzieć bardzo dużo o emocjach i nadal ich unikać. Znać teorię błędów poznawczych i pozostawać przekonanymi, że dotyczą przede wszystkim innych ludzi. Możemy nawet doskonale rozumieć własne schematy i wciąż w nie wpadać.
Wiedzieć to nie to samo, co rozumieć. A rozumieć to jeszcze nie to samo, co potrafić zastosować tę wiedzę we własnym życiu.
I być może dlatego zamiast pytać: „Ile książek przeczytałam w tym roku?”
Wolę inne pytanie: Po której książce zaczęłam trochę inaczej patrzeć na siebie, drugiego człowieka albo sytuację, w której się znalazłam?
Bo czasem wcale nie potrzebujemy kolejnych 300 stron wiedzy. Czasami wystarczy jedna koncepcja, jedno zdanie albo jedno pytanie, które zatrzyma nas na dłużej i sprawi, że następnym razem zareagujemy odrobinę inaczej.
I chyba właśnie takich książek warto szukać.
10 książek, które polecam:
- Viktor E. Frankl – „Człowiek w poszukiwaniu sensu”
- Carol S. Dweck – „Nowa psychologia sukcesu”
- Daniel Kahneman – „Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym”
- Leon Windscheid – „Po co ci emocje. O przewadze płynącej z odczuwania”
- Thomas Gilovich, Lee Ross – „Najmądrzejszy w pokoju”
- Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko – „Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych”
- Daniel H. Pink – „Drive. Kompletnie nowe spojrzenie na motywację”
- James Clear – „Atomowe nawyki. Drobne zmiany, niezwykłe efekty”
- Russ Harris – „Pułapka szczęścia. Jak przestać walczyć i zacząć żyć”
- Jonathan Haidt – „Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka”
A gdybym miała zostawić Ci jedno pytanie na koniec, nie zapytałabym o najlepszą książkę, jaką kiedykolwiek przeczytałaś.
Zapytałabym: Jaka książka naprawdę coś w Tobie przesunęła – sprawiła, że zaczęłaś inaczej rozumieć siebie, innych ludzi albo własne życie?